هویّت

دانشگاه محقّق اردبیل

هویّت

دانشگاه محقّق اردبیل

دنبال کنندگان ۱ نفر
این وبلاگ را دنبال کنید
تبلیغات
Blog.ir بلاگ، رسانه متخصصین و اهل قلم، استفاده آسان از امکانات وبلاگ نویسی حرفه‌ای، در محیطی نوین، امن و پایدار bayanbox.ir صندوق بیان - تجربه‌ای متفاوت در نشر و نگهداری فایل‌ها، ۳ گیگا بایت فضای پیشرفته رایگان Bayan.ir - بیان، پیشرو در فناوری‌های فضای مجازی ایران
طبقه بندی موضوعی
نویسندگان

 

سهروردی، مکتب اشراق  و فلسفه ایران باستان

سودای میان تهی ز سر بیرون کن

  از ناز بکاه و در نیاز افزون کن

استاد تو عشق است چو آنجا برسی

   او خود به زبان حال گوید چون کن

(سهروردی، فی الحقیقة العشق، ص 285)

 

مطلب پیش رو ترجمه­ای است از کتاب: (سهروردی و مکتب اشراق )، تالیف مهدی امین رضوی، ( ز 1336 ش، مشهد) دانشیار بخش فلسفه و دین در کالج مری واشینگتن ایالات متحده، که در1997/1376 منتشر شده است. نویسنده که پایان نامه­ی دکترای خود را در دانشگاه تمپل فیلادلفیلا در باب «نظریه­ی علم از دیدگاه سهروردی»نوشته تاکنون افزون بر بیست مقاله درباره­ی بعضی از جنبه­های دین و فلسفه اسلام در مجلات بین المللی منتشر کرده است.

کتاب شامل شرح کوتاهی از زندگی شیخ شهاب الدین یحیی بن حبش بن امیرک (549-587 ق) معروف به شیخ اشراق و شیخ مقتول، معرفی اجمالی آثار وی، نقد و بررسی عناصر اصلی تفکرات این فیلسوف و عارف بنام، و بالاخره تاثیر وی بر اندیشمندان بعد ازوست.

به نظر میرسد که هدف نویسنده از تالیف این کتاب، معرفی همه جانبه ولی نه چندان مفصل و فنیِ سهروردی به خواننده­ی انگلیسی زبان یا انگلیسی دانی است که دانشجوی رشته فلسفه و علاقه مند به تفکر فلسفی شرقی است یا در عصرِ هر که مالش بیش قدرش بیشتر، هنوز به معنویات و اندیشه­های غیر مادی اهمیت میدهد

 برجستگی شیخ را در سه علت باید دانست: 1- تفکر جهان شمول 2- ابتکار 3- جسارت در بیان. شیخ شهاب الدین گرفتار تفکر یک بعدی و تعصب آمیز نبود. وی مانند بسیاری از اندیشمندان تاریخ، تنها خود را بر حق نمی دانست و دیگران را بر باطل. حقیقت مطلق بیش از یک چیز نمی­تواند باشد و همه­ی ملل و نِحَل، فیلسوفان، عالمان و عارفان، گم گشته­ای بیش ندارند،  منتها راههایی که به امید دستیابی به این حقیقت برگزیده­اند، متفاوت است. فرزند سهرورد نسبت به خط و شیوه­ی خاصی تعصب نمی­ورزد و در عمل تک صدایی را جائز نمی­شمرد:

همه کس طالب یارند چه هشیار و چه مست     همه جا خانة عشق است چه مسجد چه کنشت

بنابراین، وی با وجود اینکه مسلمانی مومن و کاملا آشنا با علوم قرآنی بود، از جست و جوی حقیقت در سنتهای فکری یونانی، زرتشتی، هندی، یهودی و مسیحی نه تنها ابائی نداشت، بلکه عناصری از این سنتها را در تار و پود نسج فکری خویش تنید و نظام فلسفی خویش را جامعیت بخشید. بهره گیری از شیوه­های فکری گوناگون و در آوردن آنها به قالب نظامی منسجم و هماهنگ، ابتکار و توان ذهنی فوق العاده­ای می­طلبد و سهروردی نیز از این نیروها بهره­مند بود. او فلسفة ارسطوئی را نه دربست پذیرفت و نه یکجا رد کرد بلکه از شیوه­های استدلالی آن حداکثر استفاده را در ساختن نظام فلسفی خویش برد. شیخ به ارسطو بسنده نکرد و مرعوب نام و آوازه­ی او هم نشد؛ به افلاطون و دیگر حکیمان سالها قبل از این دو نیز مراجعه کرد و در یک معنا مقداری از پایگاه به ظاهر غیر قابلِ رقابت معلم اول کاست.

از مؤلفه­های تقریبا بی نظیر و منحصر به فرد فلسفه­ی شهاب الدین سهروردیچیزی است که او از آن به "حکمتخسروانی" تعبیر می­کند و آن سنت فلسفی ایرانیان باستان است. شیخ با گنجاندن مقداری از میراث فکری حکیمان ایران باستان نشان داد که نیاکان ما از چه سرمایة عمیق فلسفی برخوردار بوده­اند.

امتیاز دیگر سهروردی استقلال فکری و جسارت او در عرضة صریح بسیاری از افکار خویش بود. شیخ شهاب الدین هفتاد، هشتاد سال پس از زمانی زندگی میکرد که نابغة ایرانی دیگری به نام امام محمد غزالی (450-505 ق) فلسفه را پنبه زده و پایگاه آن را لااقل در ایران- به کلی سست کرده بود. با ضربة کاری او به بنیاد فلسفه و به احتمال بسیار، سوء استفاده­هایی که متشرعین ظاهری و متعصب از ستیز عالِم موجهی چون حجة الاسلام غزالی با تفکر فلسفی، در محکوم کردن فلسفه به عنوان ضد دین کردند دوباره سخن گفتن از فلسفه، آن هم فلسفة مجوسان(!) کار آسانی نبود. چوبی که غزالی بر زمین زده بود، چنان کوبنده بود که هواداران فلسفه چنانچه میخواستند به راه خود ادامه دهند، می بایستی خطر متهم شدن به بی­دینی و انحراف از شریعت را می­پذیرفتند. نمونه­ای از نگرش رایج نسبت به فلسفه در آن روزگار را می­توان در شعر خاقانی شروانی که تقریبا معاصر سهروردی بود، دید:

ای امامان و عالمان اجل        خال جهل از بر اجل منهید

علم تعطیل مشنوید از غیر      سرِّ توحید را خلل منهید

فلسفه در سخن میامیزید       و آنگهی نام آن جدل منهید...

قفل اسطوره­ی ارسطو را        بر در احسن الملل منهید...

فلسفی، مرد دین نپندارید           حیز را جفت سامِ یل منهید...

بی تردید منظور از "علم تعطیل" فلسفه­ی کم ارزش یونانیان بیگانه است که به توحید خلل وارد میکند. میان شرع نبوی و فلسفه­ی یونان، به نظر امثال قصیده­سرای شروان، آن اندازه فاصله است که میان حیز و سام نریمان! در چنین جوّی سخن راندن از فلسفه­ی ارسطویی و حکمت افلاطونی و آراء فلسفی گبران، بسیاری از اوقات، بازی با آتش بوده است و سهروردی به عواقب چنین کاری تن در داد. شیخ اشراق از لحاظ جسارت در بیان، به راستی الگویی است برای کسانی که نمی­خواهند اندیشه­های خویش را تابع عافیت طلبی و مصلحت بینی خود و خوش آمد و بد آمدِ این و آن قرار دهند.

با این همه، شاید استثنائی­ترین نکته در مورد سهروردی همان باشد که وی شهرت خود و عنوان فلسفه­اش را از آن گرفته است: نور! به عقیده­ی او تنها چیزی که می­توان نام حقیقت بر آن نهاد و از بسیاریِ وضوح نیاز به تعریف ندارد، نور است.

موجودات به سبب درجه­ی کمال خود در سلسله مراتب وجودی، از این حقیقت بهره می­برند. نور محض، یعنی حقیقت مطلق، خداوند است که شیخ آن را  « نورالانوار»­ می­نامد. درجة زیبایی و کمالِ هر موجود، بستگی دارد به درجة نزدیکی آن به نورالانوار. البته دقیقا معلوم نیست که مقصود و تصور سهروردی از "نور" چه بوده است. بعضی از صاحب نظران به این نظر متمایلند که مقصود شیخ از نور، "وجود" بوده است. از سخنان شیخ و زمینه­های فکری وی برمیآید که او نور را با گوشه­ی چشمی از  به نور در آیین زرتشتی، نور در قرآن و حتی همین نورِ محسوس ملموس به کار گرفته است. شیخ می­گوید همة پرتوهایی که از منبع نور اصلی در عالم پراکنده شده، گرفتار ظلمت ماده گردیده است. اما این ماده در واقع اصالتی ندارد و می­توان آن را زدود تا دوباره همه جا و همه چیز از نور پر شود. فرد به کمک زهد، ریاضت و تطهیر نفس را از پلیدیهای ماده­، می­تواند حجاب ظلمت را از پیش بردارد و خودِ خویشتن را پاک کند تا شایستة پیوستن به نورالانوار شود. اینجاست که نقطه­ی تلاقی فلسسفه و عرفان سهروردی تشکیل می­شود. در معنای کلی تلفیق این دو حکمت اشراق نام گرفته است. شیخ سهروردی منافاتی بین فلسفه و عرفان نمی بیند زیرا نظام فلسفی او هم بر استدلال و هم برکشف و شهود مبتنی است نام آن را حکمت متعالیه می­نهد. تفاوت عمده محمد غزالی با سهروردی در این است که امام طوس فلسفه را کنار می­گذارد تا بیشتر و بیشتر به عرفان بپردازد.

زمانی که این مایة مباهات همة ایرانیانِ اندیشمندِ اندیشه دوست در زیر شکنجه یا بر اثر گرسنگی در زندانِ ملک ظاهر، پسر صلاح الدین ایوبی  جان می­داد، بیش از 38 سال نداشت تنها خدا میداند که در این عمر کوتاه که یک چند صباح آن در بی­خبریهای کودکانه گذشته بود، آن همه را که می­دانست از کجا می­دانست و آن همه را که نوشت کِی نوشت! تحریری حدود 20 کتاب و رساله­ی بلند و کوتاه در موضوعات پیچیدة فلسفی، جهان شناختی و روان کاوانه طی زمانی کوتاه به معجزه میماند.

از معروفترین رساله­ های او عبارتند از: حکمة الاشراق، رسالة الطیر، روزی با جماعت صوفیان، آواز پرِ جبرئیل... و

عقل سرخ.

نمونه­ هایی از فلسفه ایران باستان در عقل سرخ:

در عقل سرخ قصه با این پرسش آغاز می­شود که آیا مرغان زبان یکدیگر را میفهمند؟ عقاب که بدوا پاسخی مثبت داده، بعدا اسیر صیادان می­شود؛ چشمانش را می بندد و تدریجا باز می کند. عقاب به مردی سرخ روی برمی خورد که مدعی است " اولین فرزند آفرینش" است. او [هم] سالخورده است زیرا نماینده ی انسان کاملی است که پیش از آفرینش به صورت مثالی، در کمال محض میزیسته و [هم] جوان است زیرا از دیدی هستی شناختی با خداوند که ازلی و بنابراین قدیم ترین موجود است، بسیار فاصله دارد.

سپس سهروردی نمادهای زرتشتیِ کوه قاف، داستان زال، رستم و دیگر قهرمانان حماسی را که در شاهنامه به تصویر کشیده شده­اند، به کار می­برد. قافنام کوهی است که بر قله­ی آن سیمرغ، نماد ذات الهی اقامت دارد زال، که با مویی سپید به دنیا آمد و نمادی از خرد و پاکی است، پای کوه قاف رها شد. سیمرغ زال را به آشیانة خود برد و او را پرورش داد تا بزرگ شد و با رودابه ازدواج کرد و رستم از او زاده شد.

رستم، قهرمان شاهنامه، که غالبا روح ایرانِ حماسی تصور می­شود، مردی است که بر  نفس خویش دست یافت. اگرچه فردوسی، در سرایش شاهنامه بر جنبه­های حماسی و تاریخی اساطیر ایرانی تاکید دارد، سهروردی توجه خود را بر اشارات عرفانی و رمزی آن متمرکز می­کند. در این کتاب نظریة سهروردی دربارة علم به زبانی شبیه زبان آواز پر جبرئیل بیان شده است. سهروردی در این کار بر نمادهای زرتشتی و منابعی از ایران باستان سخت تکیه می­کند.

 


موافقین ۲ مخالفین ۰ ۹۵/۰۲/۰۱
هیئت تحریریه

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی